فتوشاپ رایگان روی GitHub؟ ArtCraft و کلون‌های هوش مصنوعی ادوبی؛ نزدیک، اما نه جایگزین
تصور کنید فتوشاپ را باز می‌کنید؛ نوار ابزار سمت چپ سر جایش است، پنل لایه‌ها همان جاست و آیکون‌ها آشنا. اما نه اشتراک ماهانه‌ای در کار است و نه پرداختی. این حالا فقط یک تصور نیست: نسخه‌ای رایگان از فتوشاپ، لایتروم و پریمیر روی GitHub منتشر شده است؛ ساخته‌شده با پرامپت‌های هوش مصنوعی، بدون هیچ هزینه‌ای. وسوسه‌انگیز است — و دقیقاً همین‌جاست که باید احتیاط کرد. فاصلهٔ میان «شبیه بودن» و «قابل اتکا بودن» همان جایی است که داستان پیچیده می‌شود.
ماجرا از نامی جمعی به نام ArtCraft شروع می‌شود؛ گروهی که مخزن‌هایش روی GitHub، پلتفرم میزبانی و اشتراک‌گذاری کد، با عنوان «بازپیاده‌سازی متن‌باز و اتاق‌پاک» منتشر شده‌اند. «اتاق‌پاک» اصطلاحی حقوقی است و معنای دقیقی دارد: تیم دوم بدون دیدن کد اصلی و فقط بر پایهٔ رفتار و کارکرد محصول، نسخه‌ای هم‌کارکرد می‌سازد. فهرست اولیه شامل PhotoCraft به‌جای فتوشاپ، LightCraft برای لایتروم، FilmCraft برای پریمیر پرو، VectorCraft برای ایلاستریتور، PDFCraft برای آکروبات و EffectCraft برای افترافکت است. WordCraft، DeckCraft، GridCraft، CADCraft و SoundCraft هم به‌ترتیب معادل‌هایی برای Word، پاورپوینت، اکسل، اتوکد شرکت آتودسک و Pro Tools شرکت آوید هستند؛ آوید سازندهٔ نرم‌افزارهای حرفه‌ای صداگذاری است. همهٔ این برنامه‌ها بدون دریافت هیچ وجهی عرضه شده‌اند.
دربارهٔ شیوهٔ ساخت، خود پروژه توضیح کاملی نداده است. اما بر پایهٔ گزارش AppleInsider، این برنامه‌ها ترکیبی از پرامپت به Claude Opus، مدل زبانی شرکت Anthropic، و کدنویسی با Rust ساخته شده‌اند؛ Rust زبانی است که سرعت اجرا و ایمنی حافظه را در اولویت می‌گذارد. این ادعا از سوی سازندگان مطرح شده و مستقلاً تأیید نشده است — و همین یک جمله، سقف انتظار ما را مشخص می‌کند.
خبرنگار AppleInsider نسخهٔ PhotoCraft را دانلود و آزمایش کرده است. نتیجه اینکه رابط کاربری به فتوشاپ بسیار نزدیک است؛ نوار ابزار سمت چپ، آیکون‌هایش و پنل لایه‌ها تقریباً همان الگو را تکرار می‌کنند و فقط کمی تفاوت دارند. بعضی چیزها اما فرق می‌کند؛ مثلاً رنگ‌ها و گرادیان‌های پیش‌فرض و نبودِ نوار پیشنهادهای هوش مصنوعی. توصیف خود گزارش از این حالت چنین است: وادی وهم‌آور، این بار برای رابط کاربری.
نزدیکی ظاهری اما به معنای برابری کارکرد نیست. همان گزارش تصریح می‌کند نسخه‌های فعلی به هم‌سطحی ویژگی‌ها با محصول اصلی نرسیده‌اند و ممکن است هرگز نرسند. یعنی هر کسی که انتظار جایگزینی کامل داشته باشد، فعلاً با ابزاری نیمه‌کاره روبه‌رو می‌شود؛ نرم‌افزاری که ظاهر کار حرفه‌ای دارد اما پشت صحنه‌اش هنوز پر نیست. برداشت من این است که اینجا با یک نسخهٔ نمایشی خوش‌ساخت روبه‌روییم، نه با ابزاری برای کار جدی.
از نظر حقوقی، ادعای اتاق‌پاک وضعیت را پیچیده می‌کند. نمونهٔ کلاسیک این پرونده‌ها Phoenix Technologies و American Megatrends هستند؛ دو شرکت آمریکایی که فریمور BIOS را برای سازندگان کامپیوترهای سازگار با IBM نوشتند و دادگاه‌ها در نهایت، پس از نزدیک به یک دهه کشمکش، کارشان را قانونی دانستند. اگر کد این کلون‌ها هم بدون دیدن یا مهندسی معکوس محصول اصلی نوشته شده باشد، همان مسیر استدلالی تکرار می‌شود. آنچه باقی می‌ماند، کپی‌برداری از چیدمان و طراحی رابط کاربری است که در این پروژه عامدانه انجام شده. مهم‌تر اینکه ادوبی، سازندهٔ فتوشاپ و پریمیر، لازم نیست پرونده را ببرد؛ تهدید به دعوای پرهزینه برای متوقف کردن یک پروژهٔ داوطلبانه کافی است.
مسئلهٔ دیگر امنیت است. کد این پروژه‌ها باز است و به گفتهٔ گزارش، افرادی مشغول بررسی آن هستند. AppleInsider در جریان استفادهٔ خودش ترافیک مشکوکی به سرورهای ناشناس ندیده، اما این مشاهدهٔ یک نشست کوتاه است و با ممیزی امنیتی فاصله دارد. نرم‌افزاری که سریع و با هوش مصنوعی تولید شده، معمولاً همان پختگی و سختی کدهایی را ندارد که سال‌ها در میدان آزمون پس داده‌اند.
برای کاربر ایرانی مک، جذابیت اصلی جای دیگری است: آشنایی. کسی که سال‌ها با چیدمان فتوشاپ کار کرده، در نگاه اول گم نمی‌شود و لازم نیست از صفر یاد بگیرد. اشتراک ماهانهٔ ادوبی هم برای بسیاری هزینهٔ سنگینی است. با این حال دو نکته باید روشن بماند: این گزارش دربارهٔ دسترسی یا امکان پرداخت کاربران ایرانی در داخل کشور حرفی نزده و آن را نباید مفروض گرفت، و ماندگاری این مخزن‌ها تضمین‌شده نیست. پروژه می‌تواند رها شود، متوقف شود یا از دسترس خارج شود.
اما چیزی که این ماجرا نشان می‌دهد، از خود کلون‌ها مهم‌تر است: با بودجه‌ای در حد هزینهٔ توکن‌های مدل‌های زبانی، حالا می‌شود در زمانی کوتاه برنامه‌هایی ساخت که شبیه محصولات یک شرکت بزرگ به نظر می‌رسند و تا حدی هم کار می‌کنند. گزارش AppleInsider همین را نقطهٔ هشدار می‌داند و پیش‌بینی می‌کند تلاش جدی بعدی شاید دیگر رابط ادوبی را الگو نگیرد. واکنش درست امروز، کنجکاوی و آزمایش در کنار کار اصلی است، نه مهاجرت.
پس اگر دنبال جایگزین کامل فتوشاپ هستید، فعلاً نه؛ این پروژه‌ها یک کنجکاوی جدی‌اند. ارزش واقعی‌شان این است که نشان می‌دهند تولید نرم‌افزاری که شبیه ابزارهای صنعتی به نظر می‌رسد، چقدر ارزان و سریع شده است؛ و همین، سؤال‌های سخت‌تری برای سازندگان نرم‌افزارهای گران‌قیمت می‌سازد.
